Εξωδικαστικός Μηχανισμός ή Ρύθμιση Οφειλών σε έως 72 δόσεις;
Ενόψει της σχετικά πρόσφατης ρύθμισης οφειλών σε έως εβδομήντα δύο (72) μηνιαίες δόσεις, η οποία θεσπίστηκε με τα άρθρα 19 και 22 του ν. 5313/2026, κρίναμε σημαντικό να διερευνήσουμε εάν πράγματι υπάρχουν πλεονεκτήματα της ρύθμισης αυτής συγκριτικά με τον ήδη προϋπάρχοντα εξωδικαστικό μηχανισμό ρύθμισης οφειλών του ν. 4738/2020, ο οποίος, ως γνωστόν, παρέχει έως διακόσιες σαράντα (240) δόσεις για τις ρυθμίσεις οφειλών προς το Δημόσιο (κυρίως την ΑΑΔΕ) και προς τους Φορείς Κοινωνικής Ασφάλισης (ΦΚΑ).
Στο παρόν άρθρο οι δύο ρυθμίσεις θα συγκριθούν ως προς πέντε βασικά ζητήματα: (1) ποιες οφειλές μπορούν να υπαχθούν σε αυτές, (2) ποιες είναι οι προϋποθέσεις υπαγωγής, (3) μέχρι πότε μπορεί να υποβληθεί η αίτηση, (4) ποια μπορεί να είναι τα αποτελέσματα της κάθε ρύθμισης και (5) ποιοι είναι οι λόγοι απώλειας καθεμίας.
1. Ποιες οφειλές υπάγονται
Στη ρύθμιση των έως 72 δόσεων μπορούν να υπαχθούν οφειλές προς τη Φορολογική Διοίκηση και τους ΦΚΑ. Ειδικότερα, υπάγονται βεβαιωμένες οφειλές προς τη Φορολογική Διοίκηση οι οποίες έχουν καταστεί ληξιπρόθεσμες έως και τις 31/12/2023 (άρθρο 19 παρ. 1 ν. 5313/2026), καθώς και οφειλές προς τον e-ΕΦΚΑ και τους λοιπούς ΦΚΑ οι οποίες αφορούν σε χρονικά διαστήματα έως και τις 31/12/2023 (άρθρο 22 παρ. 1). Στη ρύθμιση εντάσσεται υποχρεωτικά το σύνολο των οφειλών αυτών, ενώ όσες τελούν σε αναστολή πληρωμής υπάγονται προαιρετικά, κατόπιν επιλογής του οφειλέτη. Αντιθέτως, κάθε οφειλή που κατέστη ληξιπρόθεσμη μετά την ως άνω ημερομηνία μένει εκτός της ρύθμισης και πρέπει είτε να εξοφληθεί είτε να τακτοποιηθεί με κάποια άλλη ρύθμιση. Τέλος, ο νόμος προβλέπει και ορισμένες ρητές εξαιρέσεις, όπως τις οφειλές από ανάκτηση κρατικών ενισχύσεων (άρθρο 19 παρ. 13).
Όσον αφορά τον εξωδικαστικό μηχανισμό ρύθμισης οφειλών, αυτός δεν περιορίζεται στις οφειλές προς το Δημόσιο και τους ΦΚΑ, αφού σε αυτόν μπορούν να υπαχθούν και οι οφειλές προς τους χρηματοδοτικούς φορείς (τράπεζες, funds κ.λπ.) - (άρθρο 5 παρ. 1 ν. 4738/2020). Στον εξωδικαστικό υπάγονται όλες οι οφειλές προς το Δημόσιο και τους ΦΚΑ (με εξαίρεση τις ρητά αναφερόμενες στον νόμο, όπως τις απαιτήσεις από ανακτήσεις κρατικών ενισχύσεων, τις οφειλές από τελωνειακούς δασμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης που αποτελούν έσοδό της και αποδίδονται στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό και τις οφειλές προς αλλοδαπό δημόσιο, κατ’ άρθρο 7 παρ. 4) και μάλιστα χωρίς χρονικό περιορισμό ως προς το πότε αυτές κατέστησαν ληξιπρόθεσμες, ενώ ως οφειλές προς το Δημόσιο λογίζονται και οι βεβαιωμένες οφειλές υπέρ τρίτων που εισπράττονται από τη Φορολογική Διοίκηση (άρθρο 6 παρ. 1 περ. ιστ΄). Τίθεται πάντως ένα ελάχιστο συνολικό όριο, καθώς η υποβολή αίτησης δεν επιτρέπεται εφόσον «το σύνολο των οφειλών του προσώπου της παρ. 1 σε χρηματοδοτικούς φορείς, στο Δημόσιο και στους Φορείς Κοινωνικής Ασφάλισης δεν υπερβαίνει το ποσό των πέντε χιλιάδων (5.000) ευρώ» (άρθρο 7 παρ. 3 περ. α΄).
2. Προϋποθέσεις υπαγωγής
Για την υπαγωγή στη ρύθμιση των έως 72 δόσεων απαιτείται, πρώτον, οι υπαγόμενες οφειλές να μην τελούσαν κατά τις 21/4/2026 ούτε να έχουν υπαχθεί έως την υποβολή της αίτησης σε καθεστώς ρύθμισης. Απαιτείται, περαιτέρω, ο οφειλέτης κατά τον χρόνο της αίτησης να μην έχει λοιπές ληξιπρόθεσμες οφειλές ή να τις τακτοποιεί στο σύνολό τους κατά νόμιμο τρόπο. Ειδικά για τις οφειλές προς τη Φορολογική Διοίκηση απαιτείται επιπλέον να έχει υποβάλει όλες τις δηλώσεις φορολογίας εισοδήματος της τελευταίας πενταετίας και να μην έχει καταδικαστεί αμετάκλητα για φοροδιαφυγή ή λαθρεμπορία (άρθρα 19 παρ. 2 και 22 παρ. 2 ν. 5313/2026).
Στον εξωδικαστικό μηχανισμό, αντίθετα, μπορεί να υπαχθεί κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο με πτωχευτική ικανότητα (άρθρο 7 παρ. 1 ν. 4738/2020). Ο νόμος θέτει ωστόσο σειρά αρνητικών προϋποθέσεων (άρθρο 7 παρ. 2 και 3). Δεν επιτρέπεται, μεταξύ άλλων, η υποβολή αίτησης όταν το σύνολο των οφειλών δεν υπερβαίνει τις 5.000 ευρώ, όταν εκκρεμούν ή έχουν προηγηθεί ορισμένες συλλογικές διαδικασίες αφερεγγυότητας, όταν το πρόσωπο έχει τεθεί σε λύση ή εκκαθάριση, καθώς και όταν υφίσταται αμετάκλητη καταδίκη για ορισμένα αδικήματα, όπως η φοροδιαφυγή ή η νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες. Σημειώνεται, τέλος, ότι και ο οφειλέτης του οποίου οι οφειλές είναι στο σύνολό τους ενήμερες ή εξυπηρετούμενες μπορεί να υπαχθεί στη ρύθμιση του εξωδικαστικού εφόσον επικαλεστεί επιδείνωση της οικονομικής του κατάστασης σε ποσοστό τουλάχιστον 20% (άρθρο 7 παρ. 3 περ. στ΄).
3. Μέχρι πότε μπορεί να υποβληθεί η αίτηση
Η αίτηση για τη ρύθμιση των έως 72 δόσεων υποβάλλεται ηλεκτρονικά έως τις 31/12/2026.
Ο εξωδικαστικός μηχανισμός, αντιθέτως, αποτελεί πάγιο εργαλείο χωρίς καταληκτική ημερομηνία.
4. Τα αποτελέσματα της υπαγωγής
Με τη ρύθμιση του ν. 5313/2026 η οφειλή αποπληρώνεται σε έως εβδομήντα δύο (72) μηνιαίες δόσεις, με ελάχιστη μηνιαία δόση τα τριάντα (30) ευρώ. Η βασική οφειλή επιβαρύνεται, αντί των τόκων και προσαυξήσεων εκπρόθεσμης καταβολής, με τόκο που υπολογίζεται βάσει του επιτοκίου της πάγιας ρύθμισης του ν. 4152/2013 και παραμένει σταθερός καθ’ όλη τη διάρκεια της ρύθμισης (κατά τα σημερινά δεδομένα 5,84% ετησίως για τις φορολογικές οφειλές). Διαγραφή οφειλής δεν προβλέπεται. Εφόσον ο οφειλέτης τηρεί τη ρύθμιση, μπορεί (υπό προϋποθέσεις) να του χορηγηθεί αποδεικτικό φορολογικής και ασφαλιστικής ενημερότητας, ενώ αναστέλλονται η λήψη αναγκαστικών μέτρων και η συνέχιση της διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης. Παράλληλα, αναστέλλεται η ποινική δίωξη για τη μη καταβολή χρεών προς το Δημόσιο και ασφαλιστικών εισφορών, με εξάλειψη του αξιοποίνου σε περίπτωση ολοσχερούς εξόφλησης, ενώ φυσικά αναστέλλεται η παραγραφή των ρυθμιζόμενων οφειλών (άρθρα 19 παρ. 10 και 22 παρ. 9).
Ο εξωδικαστικός μηχανισμός καταλήγει, εφόσον ευοδωθεί, σε πολυμερή σύμβαση αναδιάρθρωσης με τους πιστωτές (ή εφόσον δεν συμμετέχουν χρηματοδοτικοί φορείς, καταλήγει στη λεγόμενη διμερή σύμβαση, όπου συμμετέχουν το Δημόσιο και ο ΕΦΚΑ). Ως προς το Δημόσιο και τους ΦΚΑ η αποπληρωμή μπορεί να εκταθεί έως και σε διακόσιες σαράντα (240) δόσεις, με ελάχιστη μηνιαία δόση τα πενήντα (50) ευρώ (άρθρο 22 ν. 4738/2020), ενώ για τις οφειλές προς τους χρηματοδοτικούς φορείς η ρύθμιση μπορεί να φθάσει έως και τις τετρακόσιες είκοσι (420) δόσεις (υπό προϋποθέσεις). Κρίσιμο πλεονέκτημα του εξωδικαστικού αποτελεί η δυνατότητα διαγραφής μέρους της οφειλής. Η διαγραφή δεν επέρχεται αυτομάτως ούτε έχει προκαθορισμένο ύψος, αλλά εξαρτάται από τα οικονομικά και λοιπά δεδομένα της εκάστοτε υπόθεσης. Από την εμπειρία μας, έχουμε δει υποθέσεις όπου δεν επέρχεται καμία διαγραφή, αλλά και άλλες όπου παρέχεται ο μέγιστος αριθμός δόσεων και διαγράφεται το μεγαλύτερο μέρος της οφειλής. Η δυνατότητα αυτή υπόκειται, πάντως, σε ουσιώδεις περιορισμούς, καθώς δεν επιτρέπεται, μεταξύ άλλων, η διαγραφή ασφαλιστικών εισφορών ούτε της βασικής οφειλής από παρακρατούμενους και επιρριπτόμενους φόρους (όπως κυρίως η βασική οφειλή από ΦΠΑ), (άρθρα 21 παρ. 4 και 22 ν. 4738/2020). Το επιτόκιο για τις ρυθμίσεις προς το Δημόσιο και τους ΦΚΑ είναι σήμερα σταθερό 3%. Σημαντικό είναι, επίσης, ότι ήδη από την οριστική υποβολή της αίτησης αναστέλλονται τα μέτρα αναγκαστικής εκτέλεσης κατά του οφειλέτη, καθώς και η ποινική δίωξη για τη μη καταβολή χρεών προς το Δημόσιο και ασφαλιστικών εισφορών. Η αναστολή δεν καταλαμβάνει, ωστόσο, πλειστηριασμό που έχει προγραμματιστεί εντός τριών μηνών από την οριστική υποβολή της αίτησης ούτε τις προπαρασκευαστικές ενέργειες ενέγγυου πιστωτή για τη διενέργειά του, συμπεριλαμβανομένης της κατάσχεσης (άρθρο 18 ν. 4738/2020). Αντίστοιχη προστασία παρέχεται και μετά τη θέση της σύμβασης αναδιάρθρωσης σε ισχύ, για όσο χρόνο αυτή τηρείται (άρθρα 19 και 23). Στην περίπτωση αυτή μπορεί να γίνει δεκτή η αίτηση χορήγησης αποδεικτικού φορολογικής και ασφαλιστικής ενημερότητας, ενώ, κατόπιν αίτησης του οφειλέτη, η ΑΑΔΕ μπορεί να αποδεχθεί την αδρανοποίηση των κατασχέσεων που έχουν επιβληθεί σε τραπεζικούς λογαριασμούς, ως προς τις μελλοντικές απαιτήσεις του οφειλέτη (άρθρο 23). Πρέπει, ωστόσο, να επισημανθεί ότι οι χρηματοδοτικοί φορείς διατηρούν διακριτική ευχέρεια ως προς την υποβολή πρότασης ρύθμισης (άρθρο 5 παρ. 2), η δε συμμετοχή του Δημοσίου και των ΦΚΑ στη σύμβαση τελεί υπό τις ειδικότερες προϋποθέσεις του άρθρου 21.
5. Πότε επέρχεται απώλεια της ρύθμισης
Η ρύθμιση των έως 72 δόσεων χάνεται εάν ο οφειλέτης δεν καταβάλει δύο (2) συνεχόμενες μηνιαίες δόσεις ή καθυστερήσει την καταβολή των δύο (2) τελευταίων δόσεων για διάστημα μεγαλύτερο των δύο (2) μηνών, καθώς και εάν δεν εξοφλεί ή δεν τακτοποιεί κατά νόμιμο τρόπο τις λοιπές οφειλές του, για μεν τις προϋφιστάμενες εντός μηνός από την υπαγωγή, για τις δε μεταγενέστερες οφειλές προς τη Φορολογική Διοίκηση εντός τριμήνου από τη λήξη της προθεσμίας καταβολής τους (άρθρα 19 παρ. 11 και 22 παρ. 10 ν. 5313/2026). Η απώλεια συνεπάγεται την υποχρεωτική άμεση καταβολή του υπολοίπου της οφειλής.
Στον εξωδικαστικό μηχανισμό, εάν ο οφειλέτης καταστεί υπερήμερος με ποσό που υπερβαίνει αθροιστικά είτε την αξία τριών (3) δόσεων είτε το τρία τοις εκατό (3%) του συνολικά οφειλόμενου βάσει της ρύθμισης ποσού, κάθε καταλαμβανόμενος πιστωτής δικαιούται να καταγγείλει τη σύμβαση αναδιάρθρωσης, οπότε η ρύθμιση χάνεται ως προς τον πιστωτή αυτόν και οι απαιτήσεις του αναβιώνουν στο ύψος που είχαν πριν από τη ρύθμιση, αφαιρουμένων των ποσών που καταβλήθηκαν (άρθρο 27 ν. 4738/2020). Επισημαίνεται, μάλιστα, ότι οφειλές προς το Δημόσιο που ρυθμίστηκαν με σύμβαση αναδιάρθρωσης η οποία στη συνέχεια αθετήθηκε δεν μπορούν να ρυθμιστούν εκ νέου με νέα αίτηση στον εξωδικαστικό.
Συμπερασματικές παρατηρήσεις
Από τη σύγκριση προκύπτει ότι η ρύθμιση των έως 72 δόσεων υπερέχει ως προς την απλότητα και την ταχύτητα της διαδικασίας, έχει όμως σαφώς στενότερο πεδίο εφαρμογής, μικρότερο αριθμό δόσεων και δεν προβλέπει δυνατότητα διαγραφής οφειλής. Αντίθετα, ο εξωδικαστικός μηχανισμός επιτρέπει συνολικότερη ρύθμιση των οφειλών, ακόμη και προς χρηματοδοτικούς φορείς, προβλέπει έως 240 δόσεις προς το Δημόσιο και τους ΦΚΑ και, ανάλογα με τα δεδομένα της εκάστοτε υπόθεσης, μπορεί να οδηγήσει και σε διαγραφή μέρους της οφειλής, μολονότι η διαδικασία είναι πιο σύνθετη και η έκβασή της δεν είναι πάντοτε δεδομένη. Για τον οφειλέτη που πληροί τις προϋποθέσεις υπαγωγής, ο εξωδικαστικός εμφανίζεται, κατά κανόνα, ως πληρέστερο εργαλείο ρύθμισης, ενώ οι 72 δόσεις αποκτούν ιδιαίτερη πρακτική σημασία κυρίως όταν η υπαγωγή στον εξωδικαστικό δεν είναι εφικτή.
Άγγελος Ιωάννης Κλάδης Δικηγόρος